Amatör Astronomi Tüm Yazılar

Güney’in Kutup Yıldızı: Sigma Octantis

Kuzey yarımkürede yaşayan insanlar Küçük Ayı Takımyıldız’ında bulunan Polaris ya da diğer adıyla “kutup yıldızı” sayesinde yönlerini kolayca bulabilirler. Çünkü kutup yıldızı, Dünya’nın dönüş ekseniyle neredeyse aynı hizada yer alır ve bu nedenle gökyüzünde sabit görünür. Örneğin yıldız izi fotoğraf çalışmalarında kutup yıldızı hariç diğer bütün yıldızların hareket ettiğini görüyoruz (Burada belirtmek gerekiyor ki elbette yıldızlar hareket etmiyor, bu izler Dünya’nın hareketi nedeniyle oluşuyor).

Şili, Atacama'dan yaklaşık 2 saatlik pozlamayla elde edilmiş bir yıldız izi çalışması. (Kaynak: https://www.astrobin.com/245069/)

Güney yarımkürede bulunan Şili, Atacama’dan yaklaşık 2 saatlik pozlamayla elde edilmiş bir yıldız izi çalışması. (Kaynak: https://www.astrobin.com/245069/)

Peki güney yarımküreden elde edilen yıldız izi çalışmalarına ne demeli? Bu fotoğraflarda da sabit bir yıldız ve etrafında hareket eden yıldızlar görüyoruz. O halde bu, güney yarımkürede de sabit ve yön belirten bir yıldızın varlığı anlamına mı geliyor?

Cevabımız, gerçekten güney yarımkürede de Dünya’nın dönüş ekseniyle neredeyse aynı eksende bulunan sabit bir yıldızın bulunduğu yönünde. Ancak bu yıldız ile bizim kutup yıldızımız arasında önemli farklılıklar var.

“Sigma Octantis”, “Polaris Australis”, “σ Oct” ve “σ Octantis” adlarıyla geçen bu yıldız Octans ya da Türkçe adıyla Sekizlik takımyıldızında bulunuyor. 5.47 kadir parlaklığıyla Sigma Octantis, gökyüzünde 1.95 kadire sahip Polaris’ten yaklaşık 25 kat daha sönük görünüyor. Kutup yıldızının normal şartlarda gökyüzündeki diğer yıldızlarla kıyaslandığında oldukça sönük bir yıldız olduğu hesaba katılırsa, sanıyoruz Sigma Octantis’in farkedilmesi ne kadar zor bir yıldız olduğu anlaşılabilir.

Sekizlik Takımyıldızı ve daire içerisinde Sigma Octantis yıldızı... (Fotoğraf: Stellarium)

Sekizlik Takımyıldızı ve daire içerisinde Sigma Octantis yıldızı… (Fotoğraf: Stellarium)

Kutup yıldızı bizden 430 ışık yılı uzaklıktayken, Sigma Octantis yaklaşık 270 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Yani F tayf türünden bir anakol yıldızı olan Octantis, Polaris’ten çok daha yakında olmasına rağmen daha sönük. F tayf tipi anakol yıldızları, Güneş’ten biraz daha fazla kütleye sahiptirler ve doğal olarak çok daha parlaktırlar. Sigma Octantis’in kütlesi Güneş’in yaklaşık 2 katı kadardır ve bu sayede Güneş’ten 40 kat daha fazla ışık ve enerji yayar. Ancak, böylesine parlak olmasına karşın uzaklığı nedeniyle yeryüzünden çıplak gözle görülebilmesi mümkün olmaz.

Her ne kadar hafif irice bir yıldız olan Octantis ve dev yıldız sınıfına giren Polaris arasında  önemli farklılıklar bulunsa da, iki yıldızın benzer yanları da yok değil. Örneğin bir cepheid değişken yıldızı olarak kabul edilen Polaris, bu açıdan Delta Scuti değişken yıldızı olan Octantis’e benziyor. Çünkü Delta Scuti değişken yıldızları cepheid değişkeni olamayacak kadar küçük yıldızların parlaklıklarındaki değişimi tanımlamak için kullanılıyor. Örneğin bir Delta Scuti değişkeni olması dolayısıyla Octantis’in parlaklığı her 2.3 saatte bir 0.03 kadir oranında değişkenlik gösteriyor. Polaris’in parlaklığı ise 4 günlük periyotlar halinde değişiyor.

sigma-brezilya-bayrak

Güney yarım kürenin en büyük ülkesi Brezilya’nın bayrağında her yıldız bir eyaleti temsil eder ve her eyalet kendine sembol olarak gökyüzündeki bir yıldızı seçmiştir. Sigma Octantis, bayrağın en alt tarafında bulunan yıldızdır ve başkent yakınındaki federal bölgeyi temsil eder. Bu yıldız, aynı zamanda Brezilya’nın da sembollerinden biridir ve halk arasında büyük saygı görür.

Sigma Octantis çıplak gözle görülemeyen oldukça soluk bir yıldız olmasından dolayı güney yarımkürede, bizim kuzey yarımkürede Polaris’i kullandığımız gibi yön bulmak için kullanılamıyor. Bu yüzden güney yarımkürede Sigma Octantis yerine Güney Haçı (Crux) Takımyıldızı kullanılıyor. Çünkü Güney Haçı Takımyıldızı sabit olmasa bile, yön bulma konusunda tecrübeli kişiler tarafından tolore edilebilecek bir yalpalanma hareketi ile güney yönünü gösterebiliyor.

Sözün özü, güney yarımküre insanları, Sigma Octantis’ten 25 kat daha parlak ve çıplak gözle de görülebilen Polaris yıldızı sayesinde bizim kadar şanslı değiller. Yine de güney yarımküre için bir “güney yıldızı” bulunduğunu aklımızdan çıkarmayalım.

Not: En üstteki kapak fotoğrafı astrofotoğrafçı Fred Espenek tarafından Bolivya’da çekilmiştir. 

Hazırlayan: Kemal Cihat Toprakçı
Geliştiren: Zafer Emecan

Hep daha fazla okumak gerekir...

Yazar Hakkında

Kemal Cihat Toprakçı

Akdeniz Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı öğrencisidir.

Karaman doğumlu olup, astronomiye küçük yaşlardan beri ilgi duyan yazarın bugüne kadar Türkiye’nin pek çok bilim-astronomi portalında yazı ve makaleleri yayınlanmıştır. Ayrıca yazarın, Shumen Üniversitesi’nde görev yapan Dr. Sunay Ibryamov tarafından çevirisi yapılarak Bulgaristan astronomi gazetesine kazandırılmış bir yazısı da bulunmaktadır. Kozmik Anafor’dan ayrılmış, şu an www.rasyonalist.org sitesinde yazarlık yapmaktadır.